ترافيك تهران هر روز سنگين تر مي شود و در عين حال حجم توليد كارخانه هاي خودروسازي روزبه روز افزايش مي يابد. اما آيا ميان دو پديده رابطه مستقيمي وجود دارد و مي توان گفت ترافيك فعلي معلول حجم انبوه خودروهاي در حال تردد است؟ برخي مي گويند خطاي نيروي انساني يا همان عدم رعايت صحيح قوانين راهنمايي و رانندگي از سوي شهروندان نقش مؤثرتري در پيچيده شدن ترافيك تهران دارد. اين دسته از كارشناسان به ريشه تاريخي نبود فرهنگ ترافيك و علاقه ما به شكستن اين قوانين اشاره مي كنند و البته شيوه دريافت مجوز رانندگي يا همان گواهينامه را هم داراي اشكال مي دانند كه نتيجه اش عدم رعايت اصول اوليه رانندگي توسط كساني است كه اين مجوز را دريافت كرده اند. آزمون هايي كه براي دريافت گواهينامه رانندگي پايه دوم برگزار مي شود، به هيچ عنوان پاسخگوي رانندگي امروزي نيست. البته سپردن قسمتي از مسؤوليت هاي متداول ممتحنان راهنمايي و رانندگي به كلاس هاي آموزش رانندگي اقدامي بود كه تحولي هرچند اندك در اين چرخه معيوب پديده آورده است.
آموزشگاه ها امتحان مي گيرند
زمان چنداني از استقلال آموزشگاه هاي رانندگي در زمينه تشخيص صلاحيت متقاضيان گواهينامه رانندگي نمي گذرد. پيش از آن، شهرك آزمايش، كيانشهر و سهروردي مكان هايي بودند كه توسط اداره راهنمايي و رانندگي به منظور اخذ گواهينامه فعاليت مي كردند. ورود متولدان سال هاي ۵۵ تا ۶۵ به جرگه متقاضيان دريافت گواهينامه موجب شد به يك باره شمار متقاضيان دريافت گواهينامه رانندگي به نقطه انفجار برسد، صف هاي طولاني كه هر روز پيش از طلوع آفتاب جلوي در ورودي اين مكان ها شكل مي گرفت مؤيد اين نكته بود كه ميزان متقاضيان بيش از خدمات ارائه شده است. افزايش موردي ممتحنان و اتومبيل هاي مخصوص امتحان نيز نتوانست تأثير آشكاري برميزان تقاضا بگذارد. شايد به همين دليل بود كه وقتي راهنمايي و رانندگي طرح خود مبني بر واگذاري قسمتي از مسؤوليتش در خصوص تأييد صلاحيت متقاضيان گواهينامه رانندگي به آموزشگاه هاي رانندگي را اعلام كرد، مخالفت جدي و چشمگيري با اين تصميم صورت نگرفت. در ابتدا كمتر از ۵۰ آموزشگاه در سطح شهر تهران داراي صلاحيت اعطاي گواهينامه شدند. چنين افزايشي باعث شد تا حد زيادي تجمع در مراكز راهنمايي و رانندگي كم و كمتر شود. هرچند هنوز مشتريان پروپا قرص امتحان در شهرك آزمايش به قوت خود باقي هستند، اما مزاياي اين طرح به خلوت شدن شهرك آزمايش خلاصه نمي شود.
شانس به كمترين ميزان خود مي رسد
كافي است به نزديكترين آموزشگاه رانندگي كه در محل زندگيتان وجود دارد مراجعه كنيد تا از چند و چون اين طرح اطلاعات كافي به دست آوريد. مدير آموزشگاه نگاهي حاكي از ناباوري به من مي اندازد و مي گويد: «خودتان قصد ثبت نام داريد يا آمديد شخص ديگري را نام نويسي كنيد.» خيلي زود دستم رو مي شود و مي فهمد كه انگيزه واقعي ام از آن سؤال ها چيست. ابتدا كمي موضع منفي مي گيرد و حدس مي زند حرف هايش برايش مسأله ساز مي شود، اما وقتي قول مي دهم نامي از او و آموزشگاهش نياورم، مي گويد: «با اين كه اين طرح نواقصي دارد، اما تا اينجاي كار نشان داده كه برخي از مشكلات را حل كرده است و اگر هنگام طرح و تصويب آن از نظرات مديران آموزشگاه ها كمك مي گرفتند، مطمئن باشيد خيلي بهتر از اين اجرا مي شد.» اين مدير آموزشگاه كه به ادعاي خودش بازنشسته راهنمايي و رانندگي است و تجربه سال ها خدمت در اداره پليس به كمكش آمده است ادامه مي دهد: «شيوه دريافت گواهينامه رانندگي در ايران خيلي عقب افتاده است و ايرادهاي بسياري دارد كه در سال هاي اخير با توجه به ازدياد متقاضيان به هيچ عنوان كارآيي نداشت و درست اجرا نمي شد.» وي در توضيح ادعايش مي گويد: «قبولي در شهرك آزمايش شانسي شده بود و چون براي امتحان كردن مهارت هر شخص فقط يك يا دو دقيقه زمان وجود داشت، تشخيص قابليت هاي آنان بسيار مشكل بود. از طرف ديگر در مورد برخي متقاضيان موارد معدودي امتحان مي شد كه اگر فرد فقط برروي آنها تسلط داشت كافي بود و قبول مي شد.» درواقع هنوز هم نحوه امتحان عملي كه براي گواهينامه پايه دو صورت مي گيرد تغييرات چنداني نكرده است و به همان سبك و سياق دنبال مي شود، اما اين ممتحن سابق شهرك آزمايش و مدير آموزشگاه رانندگي فعلي مي گويد: «اين درست است كه نحوه امتحان تغيير نكرده است، اما وقتي كارآموز از طريق آموزشگاه براي امتحان معرفي مي شود و جهت گواهينامه اقدام مي كند، حداقل حسنش اين است كه ملزم است در ۱۰ جلسه ۲ ساعته تمرين داشته باشد و اين زمان براي آمادگي اوليه رانندگي مناسب است يا صريح تر بگويم خيلي بهتر از مواقعي است كه برخي با دو ساعت تمرين پارك دوبل و سنگ چين، در شهرك آزمايش قبول مي شدند.» تا پيش از اجراي اين طرح، آموزش رانندگي اجباري نبود و هرشخص با هرميزان آمادگي در امتحان شهر شركت مي كرد و گاهي تا ۱۰ بار هم در آزمون مردود مي شد و دوباره شركت مي كرد و در واقع متخصص شناسايي راه هاي شهرك آزمايش براي امتحان عملي مي شد نه اين كه به صرافت كسب آموزش بيفتد. محمدرضا. الف حدود ۱۵ سال است كه به آموزش رانندگي مشغول است. او از محسنات اخذ گواهينامه پس از آموزش در كلاس هاي رانندگي مي گويد: «خيلي ها فكر مي كنند چون با اين طرح كار آموزشگاه هاي رانندگي رونق گرفته است از آن دفاع مي كنيم، اما واقعيت اين است كه پيش از اين، متقاضيان با كمترين اطلاعي از اصول اوليه رانندگي گواهينامه دريافت مي كردند كه نمونه اش همين ترافيك ناشي از پائين بودن سطح فرهنگ رانندگي در ميان رانندگان با سابقه تر است. اما جواناني كه بعد از ده جلسه آموزش در آزمون شركت مي كنند و قبول مي شوند، پشتوانه ۲۰ ساعت كار عملي در موقعيت هاي گوناگون از قبيل ترافيك و حركت در اتوبان ها را دارند و اين پيشرفت خوبي است.» وي در اثبات گفته هايش مثالي مي زند و مي گويد: «به عنوان مثال اولين آموزش عملي ما، الزامي بودن بستن كمربند است وقتي شخصي ۲۰ ساعت كمربند را ببندد و با آن خو بگيرد، پس از اخذ گواهينامه با آن بيگانه نيست و بستن كمربند برايش سبك و بي معني جلوه نمي كند. كافي است شما نگاهي به كساني بياندازيد كه كمربند مي بندند. من دقت كرده ام و مطمئنم اكثر آنها جوانند و از طريق آموزشگاه هاي رانندگي گواهينامه گرفته اند.»
آموزش آئين نامه براي اولين بار
تا پيش از اجراي طرح آموزش اجباري رانندگي در آموزشگاه هاي مجاز و معرفي متقاضيان توسط آموزشگاه به محل امتحان عملي، هيچگونه آموزشي درخصوص آئين نامه رانندگي و شناخت قوانين موجود، وجود خارجي نداشت و متقاضيان براي كسب موفقيت در امتحان آئين نامه به همان كتاب ههاي جيبي آبي رنگ متوسل مي شدند كه سال هاي سال بدون تغييرات چنداني تجديد چاپ مي شدند و فقط به منظور اين كه از ۳۰ سؤال ممكن بتوانند ۲۷ سؤال را پاسخ درست دهند آن را مورد مطالعه قرار مي دادند و پس از مدتي هم فراموش مي كردند، اما با شيوه جديد، بايد شش ساعت دوره آموزش آئين نامه را هم با موفقيت پشت سر بگذارند. حسن.ش سال هاي سال افسر تصادفات شبانه راهنمايي و رانندگي تهران بوده است و حالا پس از بازنشستگي در كلاس هاي آئين نامه تجربياتش را دراختيار، متقاضيان گواهينامه مي گذارد و البته در گذراندن اين كلاس ها هيچگونه آسان گيري و اهمالي وجود ندارد و تا زماني كه كارآموز اين شش ساعت را نگذراند براي دوره عملي آموزش معرفي نخواهد شد. حسن.ش در ادامه مي گويد: «هرچقدر هم كتاب آئين نامه موجود در بازار دقيق خوانده شود، اما بسياري از نكات قانوني و آئين نامه احتياج به توضيح كافي دارند تا در ذهن رانندگان ثبت و در آينده به كار گرفته شود.» اين پليس بازنشسته مي گويد: «پيش از اين متقاضيان فقط به حفظ كردن محتويات كتاب آئين نامه مي پرداختند، اما ما تمام سعي مان در كلاس اين است كه كارآموزان را با نكات آئين نامه آشنا كنيم و از همه مهمتر با دلايل قانونگذار در تصويب اين قوانين آشنا شوند و دليل وضع آئين نامه را درك كنند و متوجه باشند كه رعايت و عدم رعايت قوانين رانندگي ممكن است چه سود و زيان هايي داشته باشد.» يكي از كارآموزان كه خود را سارا معرفي مي كند بي آنكه بداند استادش درخصوص كلاس هاي آئين نامه چه نظري داشته است، مي گويد: «من در اين دو جلسه اي كه كلاس آئين نامه را گذراندم متوجه نكات متعددي شدم كه در كتاب هيچ اشاره اي به آنها نشده بود. درست است كه با مطالعه كتاب مي شود با تابلوها و علائم ترافيكي آشنا شد، اما خيلي از قوانين احتياج به توضيح دارند كه در كتاب خبري از آنها نيست و در كلاس در مورد آنها به اندازه كافي صحبت شد.»
شبيه ساز رانندگي؛ آخرين شيوه
هرچند اين طرح باعث شد تا اندكي به ميزان آمادگي رانندگان جديد افزوده شود، اما هنوز شيوه سنجش توانايي رانندگي احتياج به بازنگري جدي دارد. در كشورهاي پيشرفته و اروپايي به تازگي دستگاه شبيه ساز مورد استفاده قرار گرفته است. يك كابين اتومبيل كه به جاي شيشه جلو، پنجره و آئينه هايش از مونيتورهاي دستگاه شبيه ساز جاده و خيابان استفاده شده است. قرار گرفتن در فضاي رانندگي شهر، اتوبان و جاده هاي كوهستاني يكي از مزاياي اوليه اين طرح است كه با قرار دادن راننده در شرايط مختلف جاده اي ميزان آمادگي او را حتي با استفاده از موانع پيش بيني نشده مورد آزمايش جدي قرار مي دهند. مطمئناً در فضاي مجازي حتي اگر اين آزمايش ها منجربه تصادفات جدي هم شود، خسارتي به هيچكس وارد نخواهد شد و صدالبته ميزان سرعت عكس العمل و مهارت شخص امتحان شونده به خوبي مشخص خواهد شد.