آرزو رستم زاده
صداى مكرر زنگ تلفن و عبور و مرور مراجعان مؤسسه كافى است براى آن كه ميزان استقبال مخاطبانش را «زياد» تخمين بزنيم. مخاطبانى كه نوع لباس پوشيدن، آرايش، صحبت كردن و رفتار اجتماعى اكثريت شان آن ها را در طبقه متوسط به بالا معرفى مى كند.
منشى مؤسسه در اين باره مى گويد: «مخاطبان ما از هر قشرى هستند. اما در مجموع اكثرشان را قشر تحصيلكرده و جوان تشكيل مى دهند. كسانى كه دنبال چيزى جز آرمان هاى مادى اين دنيا مى گردند...»
او كه خود قبلاً دوره هاى آموزشگاه را به طور كامل گذرانده، ادامه مى دهد: «مطمئناً خودتان خوب مى دانيد كه پذيرش جمعى چنين فنون تازه اى، خصوصاً آنكه وارداتى هستند، كار ساده اى نيست. مسلم است كه در ابتدا براى افراد جنبه تجربه آموزى دارد و بيشتر اين تجربه آموزان كسانى هستند كه مى خواهند دنياى آن سوى علوم كلاسيك را بشناسند كه در دانشگاه و محيط هاى آموزشى آموخته اند.»

لطفا جذب ما شويد!
جلسات معارفه اى كه اكثراً هر هفته و به طور رايگان در مؤسسات آموزش دهنده علوم فرا حسى برگزار مى شود، منسجم ترين تلاشى است كه براى تبليغات اين فنون و بيشتر از آن، اين مؤسسه ها صورت مى گيرد.
شما با مؤسسه اى تماس مى گيريد و براى كسب اطلاعات بيشتر اظهار تمايل مى كنيد... مؤسسه نشانى و تلفن تماس شما را ثبت مى كند... برايتان كتاب، CD يا بروشور تبليغاتى مى فرستد و تا آخر هفته حتماً با تماسى، شما را براى شركت در جلسه معارفه دعوت مى كند... در جلسه معارفه پذيرايى مناسبى از شما مى شود... سخنرانى به بهترين شكل ممكن، نمايش تصاويرى از خلسه، راه رفتن روى آتش، هيپنوتيزم افراد و در كل صحنه هايى كه بتواند تعجب شما را بر انگيزد و هيجان تماشاى شعبده بازى را در به شما تزريق كند، جزو لاينفك مراسم خواهد بود... در نهايت، تلاش مؤسسه براى جذب شما تا چند هفته از طريق ارسال محصولات تبليغاتى ادامه خواهد داشت.
... و تمام اين تلاش ها و فعاليت هاى تبليغاتى دليلى است براى آنكه خيلى ها گرايش به اين فنون را نشانه اى از تجدد تلقى كنند! همين است كه مديتيشن را با تمام آرامشى كه در خود دارد، در پوششى از هياهو مخفى مى كند و در اين شرايط، هيچ تضمينى نيست كه همه كس بتوانند از لايه هاى اين هياهو بگذرند و برسند به آرامشى كه از ابتدا مورد نظر بوده است!

هزينه اى براى احساس «ما»
اينكه مديتيشن را زير نظر كدام استاد ياد مى گيرى، تفاوت چشم گيرى را در هزينه اى كه براى يادگيرى آن مى پردازى ايجاد نمى كند. اما اسم مؤسسه، ميزان تبليغات و... اهميت زيادى دارند.
هرچند كه اين روزها با ترجمه و انتشار فراوان كتب روانشناسى و فرا روانشناسى، يادگيرى اين فنون با صرف حداقل هزينه از همه كس بر مى آيد، اما آنچه براى يادگيرندگان اهميت دارد، قرار گرفتن در گروهى با عقايد يكسان و اهداف فرامادى است كه انگيزه فعاليت هاى اين چنينى را زيادتر كرده و انرژى مثبت حاصل از اين فعاليت ها را چند برابر مى كند.
در حقيقت آنچه اهميت دارد، حضور در گروه است نه يادگيرى صرف.
دكتر توكلى، جامعه شناس، مى گويد: «انسان يك موجود اجتماعى است و در طول تاريخ به بودن با ديگران و عضويت در گروه اهميت داده است. به همين جهت هر فرد در سراسر عمر خود به عضويت گروه هاى مختلف در مى آيد. وقتى يكى از جنبه هاى علايق افراد (مثل علاقه به علوم فراحسى) كمتر مورد توجه و استقبال جامعه قرار بگيرد، اين كاملاً طبيعى است كه فرد حتى براى رفع نياز خود به عضويت در گروه، هزينه هم صرف كند.»
اگر مايل به يادگيرى مديتيشن در آموزشگاه هاى فرهنگى هستيد، بايد چيزى حدود ۴۵ تا ۶۵هزار تومان هزينه كنيد. پول خرج كردن براى رسيدن به آرامش، چيز عجيبى نيست! اين هدفى است كه بشر در همه فعاليت هاى خود دنبال كرده ؛ منتها با اين تفاوت كه اين تلاش، هيچ گاه اين قدر مستقيم نبوده است! اينجاست كه مى گوييم مديتيشن هم مثل همه فنون روانشناختى و فراحسى ديگر، «ميانبرى» است كه پل مى زند از زمين به آسمان!

از مراقبه تا مديتيشن
مديتيشن، درون پويى يا خودپژوهى در اصل به يك حالت آسايش و تمركز مطلق گفته مى شود كه در آن بدن را آرام و ذهن را از انديشه هاى سطحى دور مى كنند.
با آنكه شيوه هاى مديتيشن در چندين دين بزرگ، از جمله اسلام ديده شده است، اما خود مراقبه الزاماً يك رفتار دينى يا روحانى نيست. به طورى كه افراد زيادى از سراسر دنيا كه به دين خاصى هم معتقد نيستند، از اين روش ها براى رسيدن به تمركز و آرامش بيشتر استفاده مى كنند. به عبارتى مديتيشن نوعى كنترل ذهن است براى رسيدن به آرامش و تمركز كه با درگير كردن ذهن و جسم، آنها را به وحدت و يكپارچگى هدايت مى كند.
هر چند كه مديتيشن گاهى مترادف واژه مراقبه قرار مى گيرد، اما تفاوت آن دو آنقدر هست نتوان ساده از آن گذشت. حتماً شما هم واژه مراقبه را بارها و بارها لا به لاى گلستان و منطق الطير و تمهيدات و همه كتب عارفانه فارسى ديده ايد و از دوران مدرسه به يادتان مانده است كه در ستون كلمه ها و تركيب هاى انتهاى درس، مقابل لغت مراقبه نوشته بودند: مكاشفه، راز و نياز عارفانه، مناجات. وقتى سرى به واژه نامه هاى انگليسى بزنيم و لغت معادل مديتيشن(Meditation) را تفكر ببينيم، ديگر جاى گفتن اين نمى ماند كه عرفان، بعدى است كه در حركت شيوه هاى مراقبه از شرق تا غرب، از قافله جا مانده است!
پرديس- ى در حال يادگيرى تكنيك هاى مديتيشن است. مى گويد: «مديتيشن روشى است كه سراسر زندگى فرد را تحت الشعاع قرار مى دهد. استفاده مداوم از مديتيشن، پويايى خاصى در فرد ايجاد مى كند و به او اين امكان را مى دهد تا از تمامى نيروهاى درونى و بيرونى خودش استفاده كند و به يك فرد خلاق و سازنده تبديل شود و انسانى شود با ظرفيتهاى پايان ناپذير و داراى انرژى جسمى و روانى خاص كه هم خود و هم ديگران از آن بهره ببرند.» ساره خاكسار، هم مدتى است كه هر شب از ساعت ۱۱ تا ۱۲ مديتيشن مى كند و معتقد است از وقتى به اين فعاليت ها رو آورده، تغييرات شگرفى در خود احساس كرده است. او كه نزديك ۳ سال است هر شب تكنيك هايش را اجرا مى كند مى گويد: «مديتيشن عملى است كه ذهن و جسم را درگير كرده و فرد از آن براى جدا كردن خود از افكار و احساسات منفى و رسيدن به آگاهى در زندگى استفاده مى كند. اما اين به معناى جنبه ماورايى مديتيشن نيست. اتفاقاً مديتيشن هيچ بعد ماوراء الطبيعه اى ندارد و فردى كه مديتيشن انجام مى دهد، قصد ندارد به حالت هيپنوتيزم و يا خواب آور وارد شود و يا حتى با فرشتگان و يا هر چيز شبيه به آن تماس بگيرد. فردى كه موفق به انجام مديتيشن مى شود صرفاً فكر نمى كند، آگاه است و آرامش دارد. او هر لحظه خود را در آرامش مى گذراند.»
فكر كردن به «هيچ چيز»!
مديتيشن شرايط خاصى را طلب مى كند: فضاى آرام... لباس آزاد... موسيقى... نور مناسب... وضعيت بدنى خاص... شيوه تنفس مشخص و مهم تر از همه چيزى كه بتوان روى آن تمركز كرد. در واقع چيزى براى فكر نكردن!
در برخى از شيوه هاى مديتيشن، سرودهايى خوانده مى شود و يا روى اشياى خاصى مثل شعله شمع و يا گل تمركز مى كنند. در نوعى از مديتيشن از دانه هاى تسبيح استفاده مى شود و در برخى از شيوه هاى كلاسيك نيز از نفس كسى كه مديتيشن را انجام مى دهد كمك مى گيرند. به اين شيوه كه فرد مى نشيند، بر تنفس خود تمركز مى كند و هيچ كارى براى تغيير شيوه تنفسش انجام نمى دهد. حتى به اين كه آيا اين كار را درست انجام مى دهد يا نه، فكر هم نمى كند.
اما رايج ترين ابزار تمركز، تكرار مانترا است. مانترا صوت يا لغتى است كه فرد آن را به انتخاب خود بر مى گزيند. تكرار مانترا خصوصاً اگر بى معنا (صوت) باشد، به فرد كمك مى كند تا به سيالى ذهن برسد. يعنى به هيچ چيز فكر كردن!
در نوعى از مديتيشن، فرد بعد از وارد شدن به حالت سيالى ذهن، جملات تأكيدى كه حس موفقيت و اعتماد به نفس را القا مى كنند، تكرار مى كند.
هاشمى، استاد علوم ماورايى معتقد است: «از آنجا كه مديتيشن عمل خسته كننده اى است و بدن در آن حالات خاص خسته مى شود، لذا خويشتندارى و تأديب نفس را به ما مى آموزد. كسى كه مديتيشن انجام مى دهد، مى آموزد كه بدون توجه به اين امر كه چقدر فكر فرد خسته شده است و چقدر مى خواهد از حالت خود خارج شود، به كارش ادامه دهد.»

اثرات مديتيشن
تحقيقات گسترده اى در رابطه با اثرات زيستى و فيزيولوژيكى مديتيشن انجام گرفته و مدارك روشنى وجود دارد كه نشان مى دهد رابطه مشخصى بين مديتيشن و پاسخ هاى فيزيولوژيك بدنى وجود دارد.
بر اساس اين تحقيقات، اساسى ترين و اصلى ترين تاثير مديتيشن، آرام شدن نسبى متابوليسم، كم شدن نسبى مصرف اكسيژن و كم شدن توليد دى اكسيد كربن است. در حقيقت، اين كاهش ها به دليل آرام شدن نسبى متابوليسم است، نه تنفس آرام تر يا كم عمق تر شدن آن.
در حالت عميق مديتيشن، ضربان قلب كاهش پيدا مى كند و به طور متوسط، به سه ضربه در دقيقه مى رسد.
همچنين با توجه به كاهش نسبت و ميزان تنفس در مدت مديتيشن، غلظت اسيد لاكتيك خون نيز كاهش سريعى نشان مى دهد. به گفته كارشناسان، سطح اسيد لاكتيك خون بستگى به نگرانى و شكل تنفس فرد دارد و سطح پايين آن در موردهاى تحت آزمايش در طول مدت مديتيشن، به احتمال قوى مربوط به حالت آرامش فرد بوده است. علاوه بر اين ها مقاومت پوست افراد در طول مدت مديتيشن افزايش مى يابد. در حالى كه در حالت تنش و نگرانى، مقاومت پوست بسيار پايين مى آيد.
الگوى امواج مغزى نيز در طول مدت مديتيشن تغييراتى را نشان مى دهد، بطورى كه طول موج آلفا معمولاً افزايش مى يابد.
در ارتباط با آثار روان شناختى مديتيشن، تحقيقات نشان مى دهد سلامت روانى، اعتماد به نفس، نگهدارى حافظه و اراده در افرادى كه مديتيشن مى كنند، نسبت به آنها كه اين كار را انجام نمى دهند بيشتر است و ميزان استرس هايى كه تجربه مى كنند، كمتر.

طرحى ناتمام
به عصر ما مى گويند عصر تمدن و تكنولوژى... عصر دود و ماشين... عصر آهن و سرما... عصر سرعت و هياهو... عصر اضطراب و تنش...
و در ميان اين همه هياهوى منفى، مديتيشن با هياهوى متمدنانه خود، مثل سايه اى از فنون ماورايى شرقى... مثل رونوشتى ناقص از مراقبه عرفا... مثل طرح نيمه كاره اى از معنويت... در پى آرامش مى گردد.
انسان زمينى... مشغله هاى زمينى... دلهره هاى زمينى... و ميانبرى زمينى كه قرار است پل بزند به روح آسمانى اين انسان زمينى!