چنگيز محمودزاده
World Press Photo يكى از معروف ترين و معتبرترين مسابقه هاى عكاسى جهان است
كه كار خود را بر روى عكاسى خبرى متمركز كرده و هر سال برگزار مى شود.
چندى پيش نتايج چهل و نهمين دوره اين مسابقه اعلام شد و جايزه نخست را يك عكاس كانادايى با ثبت تصويرى از گرسنگان آفريقا به دست آورد.
نمايشگاه عكس هاى برگزيده اين مسابقه هر سال در كشورهاى مختلفى به نمايش گذاشته مى شود كه تهران نيز يك بار ميزبان اين نمايشگاه بود؛ نمايشگاه سال ۱۹۹۹ كه عكسى از جنگ زدگان بوسنى مقام نخست را به دست آورده بود در آن سال در فرهنگسراى نياوران به نمايش گذاشته شد.

«عكاس ها حكم خودرو را دارند. تاكسى اند. از تاكسى استفاده مى كنيد تا شما را به آن جايى كه دلتان مى خواهد ببرد. از عكاسى استفاده مى كنيد تا آن چيزى را كه دلتان مى خواهد ببينيد نشانتان بدهد. من هم فرقى با عكاس هاى ديگر ندارم، فقط چيزهايى را به مردم نشان مى دادم كه دلشان نمى خواست ببينند»(۱).
«دان مك كالين» عكاسى كه به گفته خود در طول سال هاى طولانى فعاليتش به هيچ يك از جنگ ها و درگيرى هاى داخلى، نه نگفت و در تمام آنها حاضر بود با جملاتى كه در بالا آمد، حرفه خود را توصيف مى كند.
شايد حق با او باشد؛ چون اگر كسى به حافظه خود فشار بياورد و عكس هاى خبرى اى را كه ديده ايد مرور كنيد به همان نتيجه تاكسى و مقصد ناخواسته مى رسيد.
مسابقه عكاسى World Press Photo كه هر سال برگزار مى شود و به عكس هاى خبرى اختصاص دارد به بهترين شكل، اين موضوع را نشان مى دهد. هرچند اولين عكس برگزيده اين مسابقه كه در سال ۱۹۵۵ انتخاب شد، يك عكس ورزشى بود كه موتورسوارى را در حال افتادن از روى موتورسيكلت نشان مى داد. اما در ۴۸ دوره بعدى مسابقه فقط يكبار ديگر، يك عكس ورزشى به عنوان اثر نخست انتخاب شد.
امسال در چهل و نهمين دوره مسابقه، يك عكس رنگى از «فينبار اورلى»، عكاس كانادايى رويترز به عنوان عكس خبرى سال ۲۰۰۵ انتخاب شد. در عكس، انگشتان نحيف كودكى نزار ديده مى شود كه به لب هاى مادرش چسبانده شده است. اين عكس به قحطى زدگان آفريقايى اختصاص دارد كه در كلينيكى در نيجر براى تغذيه ازدحام كرده بودند. در سال ۱۹۸۵ نيز عكسى مشابه، جايزه نخست را به دست آورده بود. در آن عكس هم نقطه تأكيد اصلى عكس دستان كوچك و نحيف كودكى قحطى زده بود كه در دستان سفيد يك كشيش قرار گرفته بود و اين تقابل، معنايى خاص به تصوير مى داد.
«جيمز كالنن»، دبير هيأت داوران مسابقه درباره اين عكس كه امسال برنده شد، گفت: «اين عكس از همان لحظه نخست كه حدود دو هفته قبل آن را ديدم، ذهن من را به خود مشغول كرد. حتى بعد از ديدن صدها عكس ديگر در جريان مسابقه، نتوانستم اين عكس را فراموش كنم. در آن، همه چيز وجود دارد: زيبايى، وحشت و هراس. عكسى ساده و در عين حال، بسيار زيبا است».
در اين دوره از مسابقه، چهار هزار و ۴۴۸ عكاس از ۱۲۲ كشور حضور داشتند كه در مجموع، ۸۳ هزار و ۴۴ عكس را در معرض قضاوت هيأت داوران قرار داده بودند. كار هيأت داوران در آمستردام از ۲۸ ژانويه آغاز شد و نهم فوريه به پايان رسيد. در نهايت، ۶۳ عكاس از ۲۵ كشور موفق شدند جوايز ۱۰ رشته مختلف مسابقه را به دست بياورند.
«فينبار اورلى»، هنرمند برگزيده سال ،۲۰۰۵ جايزه ۱۰ هزار يورويى خود را روز ۲۳ آوريل (۳ ارديبهشت سال آينده) در آمستردام دريافت مى كند. پس از آن همايش سه روزه اى نيز برگزار مى شود و نمايشگاه اصلى آثار برگزيده از روز ۲۴ آوريل آغاز خواهد شد. اين نمايشگاه كه به شكل دوره اى در كشورهاى ديگر نيز به نمايش گذاشته مى شود امسال ميهمان ۸۵ شهر مختلف در سراسر جهان خواهد بود.
هرچند معمولاً فقط عكس اول مسابقه World Press Photo به شكل گسترده اى مورد توجه قرار مى گيرد و به عنوان تصوير آرشيو هر دوره محسوب مى شود اما عكس هاى ديگر اين مسابقه نيز همگى در خور توجه هستند.
عكس دوم برگزيده در بخش عكس هاى خبرى، امسال به عراق اختصاص داشت. در عكس، كودكى عراقى در حال گريستن ديده مى شود كه در كنار پاهاى يك سرباز آمريكايى نشسته است. والدين كودك عراقى، كشته شده اند و لكه هاى خون بر روى زمين ديده مى شود. پاهاى سرباز در سايه قرار گرفته و كودك در نورى كه منبع آن، چراغ قوه سرباز است، ديده مى شود.
در بخش اخبار عمومى، عكسى از انفجارهاى پاكستان، جايزه نخست را به دست آورده است. در اين تصوير، پسر بچه اى كه يك دستش قطع شده و در آغوش پدرش قرار گرفته ديده مى شود. از پزشكى كه مشغول معالجه كودك است، فقط يك دست در داخل كادر قرار دارد و خود پزشك ديده نمى شود، يك دست كه در حال معالجه دست قطع شده است. پدر، سر پسرش كه گريه مى كند را به سينه چسبانده و با نگاهى پرسشگر به بيرون كادر خيره شده است.
شايد اين عكس در نگاه اول چندان قابل توجه به نظر نرسد اما با كمى دقيق شدن به آن و توجه به نگاه پدر و حالت بى دفاع پسر، ديگر نمى توان آن را فراموش كرد.

عكس نخست بخش ورزشى مسابقه امسال به يك گاوبازى اختصاص دارد. در اين عكس، حالت پاهاى عقب و دم اسب و شن و آهك روى زمين، تصويرى شبيه به كارهاى سوررئاليستى به وجود آورده كه جذابيت فوق العاده اى دارد.
عكس ديگرى كه جايزه سوم بخش اتفاق هاى ورزشى را به دست آورده نيز از عكس هاى ديدنى اين دوره است. عكسى از يك تنيس باز كه سايه او بر روى زمين سبز، حالتى قرينه اما متفاوت از فيگور خود بازيگر ساخته. عكاس توانسته است با هشيارى، توپ را نيز در پايين كادر شكار كند تا نقطه تأكيد ديگرى به عكس اضافه شود.
پرتره هاى برگزيده امسال نيز، عكس هايى قابل توجه هستند. عكس اول امسال اين بخش كه در يكى از شهرهاى آفريقايى گرفته شده، مردى با لباس محلى را نشان مى دهد كه يك كفتار زنجير شده را به همراه دارد. عكس دوم اين بخش نيز چهره دخترى معتاد را نشان مى دهد كه باد، موهايش را به صورتش ريخته است.
مسابقه World Press Photo در طول نيم قرن فعاليت خود، تصاوير بسيار معروفى را به جهانيان معرفى كرده است. از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸ جوايز نخست به عكس هاى جنگ ويتنام اختصاص داشت. در سال ۱۹۷۲ نيز عكس ديگرى از جنگ ويتنام، مقام اول را به دست آورد كه همان عكس معروف، دختر بچه اى ويتنامى است كه در اثر بمب هاى ناپالم، لباس هاى سوخته اش را درآورده و در جاده اى در حال فرار است.
يك سال پس از آن كه مصادف با كودتاى پينوشه در شيلى بود، آخرين تصوير از آلنده، رئيس جمهور قانونى اين كشور در حالى كه مسلح شده و مشغول دفاع از كاخ رياست جمهورى بود، جايزه نخست را به دست آورد. نام عكاس آن براى حفظ امنيت او منتشر نشد.
درگيرى هاى فلسطين نيز در سال هاى ۱۹۷۶ ، ۱۹۸۲ و ۱۹۹۳ موضوع عكس هاى نخست مسابقه بودند.
در سال ،۱۹۸۹ عكس معروف درگيرى هاى ميدان «تيان آن من» چين به عنوان بهترين عكس انتخاب شد. در اين عكس، يك دانشجوى تنها در مقابل تانك ها ايستاده است.
شايد بهترين توصيف براى عكس هايى كه هر سال در اين مسابقه انتخاب مى شوند، نوشته دان مك كالين در مقاله «زندگى در عكس» باشد: «آمريكايى ها عكاسى را هنر به حساب مى آورند. آنها گالرى ها، مؤسسات و نمايشگاه هايى دارند. اما كارى كه من مى كنم هنر نيست. چطور مى توانم هنر بنامم اش؟ يك خروار عكس از انسان هايى كه در رنجند، دارند مى ميرند، و به خونريزى افتاده اند. اين عكس ها حاصل كار يك شاهد است. من زندانيان اسيرى را ديده ام كه لخت و عور با چشم هاى بسته به زانو افتاده اند و در برابر كسى كه فرمان آتش را صادر مى كند، به خود لرزيده اند. مردانى را ديده ام كه كله سحر آنها را از سلول هايشان در سايگون بيرون آورده اند و تا ميدان بازار خركش كرده اند و جلو روى جمعيت قرار داده اند و ماشين آتش نشانى هم همان جا حى و حاضر بوده تا با شيلنگ، خون بعد از اعدام را بشويد. نمى توانم تصوير دوربين عكاسيم را از تصاوير ذهنم جدا كنم. نمى توانم عكس هايم را از موضوع شان جدا كنم. چگونه مى توانم از اين عكس ها به عنوان هدف هاى هنرى حرف بزنم؟ اينها انسانند. من درد و رنج شان را استنشاق كرده ام»(۲).
تاريخچه مسابقه
در سال ۱۹۵۵ اولين دوره مسابقه World Press Photo زمانى شكل گرفت كه گروهى از اعضاى اتحاديه عكاسان خبرى آلمان (NVF) تصميم گرفتند مسابقه ملى خود را به مسابقه اى بين المللى تبديل كنند. اولين دوره اين مسابقه بين المللى تازه كه با بيست و پنجمين سالگرد NVF همزمان بود در دسامبر ۱۹۵۵ برگزار شد.
انگيزه اصلى عكاسان خبرى آلمان اين بود كه بتوانند از تجربه هاى همكاران خود در سراسر جهان استفاده كنند.
از همان دوره هاى ابتدايى، تكامل و توسعه مسابقه آغاز شد. بخش مسابقه هميشه در مركز اين رويداد سالانه قرار داشت اما بخش هاى آموزشى و ارتباطى نيز از همان اهميت برخوردار بودند. نمايشگاه آثار برگزيده نيز پل ارتباطى با مردم را تشكيل مى داد.
تأثيرات برپايى اين مسابقه آرام آرام آشكار شد. ابتدا بحث هايى درباره طبيعت عكاسى خبرى در مطبوعات شكل گرفت. پس از آن، عكس هاى برگزيده، موجب بحث هاى جدى ترى در اين باره شد. درگيرى هاى سياسى نيز از همان ابتدا و به سرعت در عكس ها ظاهر شدند.
در طول تمام اين سال ها، World Press Photo سعى كرد استقلال خود را حفظ كند. در سال هاى جنگ سرد، آمريكا و شوروى هر دو در هيأت داوران نمايندگانى داشتند كه به طور طبيعى آراى يكديگر را تعديل مى كردند.
در ابتدا، مسابقه همچنان زير سايه NVF قرار داشت اما در سال ۱۹۶۰ ساختارى مستقل پيدا كرد و پايه هاى آنچه امروزه به عنوان World Press Photo شناخته مى شود، شكل گرفت.
حضور تعداد عكاسان بيشتر در مسابقه و توسعه نمايشگاه هاى آن از ابتداى دهه ۱۹۷۰ آغاز شد. يك دهه بعد، نمايشگاه به جاهاى دور ديگرى نيز برده شد و تعداد عكس هاى راه يافته به آن، بيشتر و بيشتر شد.
با مستقل شدن مسابقه و شكل گيرى سازمان دائمى براى آن كه كارمندانى ثابت داشت، نياز به يك پشتوانه مالى قابل اتكا ديده مى شد و بالاخره در سال ،۱۹۸۷ اولين حامى مالى مسابقه به اين رويداد پيوست.
با نمايش عكس هاى برگزيده در كشورهاى مختلفى كه عكاسان آنها به تكنيك ها و تجهيزات پيشرفته دسترسى نداشتند، ايده برپايى همايش ها و كارگاه هاى آموزشى نيز شكل گرفت و به اجرا درآمد.
در سال ۱۹۹۰ اولين همايش در بوداپست برگزار شد كه پس از آن به شكل سالانه ادامه يافت و هم اكنون به يكى از فعاليت هاى عادى World Press Photo تبديل شده است. چهار سال بعد نيز نخستين كارگاه آموزشى برپا شد. در اين كارگاه ها جوانان مستعد آموزش مى بينند و آثارشان در نمايشگاه هايى جداگانه به نمايش گذاشته مى شود.
پى نوشت:
۱و۲- بخشى از مقاله «زندگى در عكس» نوشته «دان مك كالين» كه در كتاب «چالش هاى حقوق بشر» توسط فروغ پورياورى ترجمه شده است.