مينا مولايى
در نخستين روزهاى شروع كار ادارى سال جديد، خبرى فاصله كوتاه خبرگزارى ها و روزنامه ها تا مردم كوچه و خيابان را طى كرد و دهان به دهان گشت:خبرى مبنى بر اجراى ضوابط جديد معافيت هاى سربازى.
شنيدن اين خبر در ابتدا براى آنها كه اخبار مربوط به معافيت از خدمت سربازى را تعقيب مى كردند ،موجى از اميد به معافيت را به ارمغان آورد؛اما كمى دقت در جزييات خبر مساوى بود با نااميدى اين تعداد از مشمولان غايب،يا آماده به خدمت؛چراكه اين بار مدير امور مشمولان كل نيروهاى مسلح از ضوابط جديد معافيت سربازى خانواده هاى معلولان خبر داد.
سردار موسى كمالى افزود:بنابه موافقت مقام معظم رهبرى و فرماندهى كل قوا در اجراى قانون جامع حمايت حقوق معلولان، يكى از فرزندان خانواده هايى كه پدر يا مادر آنها ناتوان يا معلول بوده و يا دو نفر از فرزندان آنها ناتوان و معلول باشد و سربازانى كه همسر آنان بعد از ازدواج معلول شده باشند نيز از انجام خدمت دوره ضرورت معاف هستند.
مدير امور مشمولان كل نيروهاى مسلح تصريح كرد:معلولان به ۶ گروه معلوليت جسمى حركتى، معلوليت ذهنى، معلوليت بينايى، معلوليت شنوايى، معلوليت گفتارى و معلوليت بيماران روانى مزمن تقسيم مى شوند.وى با اشاره به اين كه تشخيص معلوليت با كميسيون هاى پزشكى سازمان بهزيستى مستقر در شهرستان هاى سراسر كشور است،گفت: افراد واجد شرايط بايد جهت دريافت كارت معافيت به وظيفه عمومى معرفى شوند و اين مقررات از نيمه دوم فروردين ماه سال ۱۳۸۵ به اجرا درخواهد آمد.
در همين رابطه كاظم نظم ده، معاون امور توانبخشى بهزيستى نيز گفت: بر اساس قانون جامع حمايت از معلولان، همسرانى كه زن ناتوان و يا معلولى را به سرپرستى قبول كنند، مادامى كه سرپرستى وى را عهده دار باشند از خدمت نظام وظيفه معاف مى شوند.اما تشخيص معلوليت براساس كميسيون هاى تشكيل شده در سازمان بهزيستى است و براساس قانون تمامى معلولين و خانواده هاى آنان تحت پوشش قانون معافيت از خدمت سربازى قرار مى گيرند.
معاون امور توانبخشى بهزيستى ادامه داد: پيگيرى هاى بهزيستى در جهت اجرايى شدن قانون جامع حمايت از حقوق معلولان باعث تصويب معافيت سربازى فرزندان معلول شد.
انتشار اين خبر گرچه واكنش هاى مختلفى را به دنبال داشته،اما كارشناسان بسيارى نيز به نقد و تفسير آن پرداخته اند. موسى قربانى عضو كميسيون حقوقى مجلس هفتم درباره ضوابط جديد معافيت هاى سربازى براى خانواده ها مى گويد:مطلب مهمى كه بايد مورد توجه واقع شود اين است كه خدمت سربازى،واجب و براى دفاع از كشور در نظر گرفته شده است.اما قاعدتاً به اقشارى كه توانايى كمترى دارند،چه از نظر مالى و چه از نظر جسمى نبايد فشار وارد شود؛در نتيجه ايجاد چنين تسهيلاتى كه شرايط آنها را در نظر بگيرد بسيار هم پسنديده است،به شرطى كه قبلاً كارشناسى شده باشد.در بحث جديد كه بر اساس آن افرادى كه همسر معلول داشته باشند از سربازى معاف مى شوند،بعيد نيست كه عده اى هم تنها با انگيزه معافيت همسر معلول اختيار كنند.گرچه قانون به صورتى است كه تا زمانى كه مسؤوليت نگهدارى از همسر معلول خود را بر عهده دارند از سربازى معاف هستند و اگر از او جدا شوند اين امتياز نيز از آنها سلب مى شود تا جلوى سوء استفاده هاى اينچنينى از اين شرايط گرفته شود.
در هرحال كارت پايان خدمت سربازى، كارت كوچك مستطيل شكلى است كه كاركرد هاى فراوانى دارد.حق شركت در آزمون هاى رانندگى،استخدام در ادارات دولتى،انتقال اموال و اسنادرسمى ،صدور پروانه اشتغال و بسيارى مزاياى ديگر تنها در گرو داشتن اين كارت كوچك است.كارتى كه به دست آوردن آن به رؤياى بسيارى از جوانان تبديل شده است.
آنها هميشه سربازند
جماعت سرباز همه جا هستند! آخر هفته ها در گروه هاى ۴ _ ۳ نفرى آسفالت كهنه خيابان ها را بالا و پايين مى كنند؛با لباس هايى يك شكل،يك رنگ...پوتين هايى سنگين و كلاه هايى لبه دار كه سرهاى تراشيده و صورت هاى آفتاب خورده شان را مى پوشاند...آدم هايى از گوشه كنار ايران بزرگ،با لهجه ها و فرهنگ هاى مختلف...عجيب نيست اما آنها شبيه هم هستند...شايد بارها از نزديكى نرده هاى سبزرنگ معاونت نظام وظيفه عمومى ناجا در ميدان سپاه گذشته اند و ته دلشان نقشى از يك آرزوى دور نشسته است...اما آنها هميشه سربازند؛حتى اگر ندانند كه سربازى قانونى است كه در سال ۱۳۰۴ با نام اعزام به خدمت اجبارى نوشته و تصويب شده و بعدها به نظام وظيفه و در نهايت در سال ۱۳۶۳ به «قانون خدمت وظيفه عمومى »تغيير نام پيدا كرده است.در هرحال بر اساس اين قانون گذراندن دوران سربازى براى تمام پسران بالاى ۱۸سال اجبارى است.
قانون خدمت وظيفه عمومى گرچه تغييرات بسيارى را از زمان تصويب پشت سر گذاشته است،امادردهم آبان ۱۳۷۷ هيأت دولت آيين نامه اى را تصويب كرد كه تبعات زيادى به دنبال داشت:آيين نامه معافيت از خدمت سربازى.استقبال از اين قانون به حدى زياد شد كه حتى براى هيأت دولت هم غير قابل تصور بود.اين قانون به مدت دو سال ديگر هم تمديد شد تا اينكه در تيرماه ۱۳۸۰ سيدضياء قاضى زاده،معاون پارلمانى وزارت دفاع و پشتيبانى نيروهاى مسلح اعلام كرد:«فروش خدمت سربازى منتفى است.»
اعلام اين خبر موجى از نگرانى و اعتراض را بين جوانانى كه براى خريد خدمت برنامه ريزى كرده بودند برانگيخت. تا جايى كه امروز هم با وجود اينكه نزديك به ۵ سال از اين تاريخ مى گذرد و مسؤولان به تناوب اعلام كرده اند كه ديگر به هيچ وجه خدمت سربازى فروخته نمى شود ،هنوز بسيارى اميدوارند كه دوباره اين طرح اجرا شود.
با اينحال هرساله مشمولين بسيارى به خدمت وظيفه عمومى فراخوانده مى شوند،بسيارى كارت پايان خدمت مى گيرند و عده اى هم همچنان عنوان مشمول غايب از خدمت را به يدك مى كشند و بحث در رابطه با اين قانون همچنان ادامه دارد.
در همين راستا مركز پژوهشهاى مجلس شوراى اسلامى با انتقاد از طول خدمت سربازى، خواستار كاهش اين مدت براساس ميزان تحصيلات مشمولان شده است.براساس اعلام واحد اطلاع رسانى مركز پژوهشهاى مجلس شوراى اسلامى، دفتر مطالعات سياسى اين مركز با انتشار گزارش مفصلى پيرامون « نظام وظيفه عمومى درايران«ضمن بررسى وضعيت نظام وظيفه در تعدادى از كشورهاى جهان اعلام مى كند: مدت دوسال خدمت سربازى بيش از سختى هاى آن، اذهان مخاطبان را به خود جلب مى كند ونارضايتى مردم و اكراه فرزندان آنها را به دنبال دارد.
اين مركز به همين دليل پيشنهاد مى كند:مدت خدمت وظيفه (ضرورت) براى مشمولان زير ديپلم داراى مهارتهاى فنى - حرفه اى در زمان صلح ۱۶ ماه ودرهنگام جنگ با بسيج همگانى ۲۲ ماه تعيين شود.همچنين مشمولان زير ديپلمى كه هيچ گونه مهارت فنى - حرفه اى ندارند، درزمان صلح ۱۸ ماه و در ايام جنگ يا بسيج همگانى ۲۴ ماه خدمت كنند.
اين گزارش مدت پيشنهادى براى خدمت افراد ديپلم داراى مهارت هاى فنى - حرفه اى را ۱۵ ماه درزمان صلح و ۲۱ ماه درزمان جنگ و براى مشمولان ديپلمى كه مهارت فنى - حرفه اى ندارند، درزمان صلح ۱۶ ماه و به هنگام جنگ ۲۲ ماه ذكر كرده است .مشمولان داراى مدرك فوق ديپلم براساس پيشنهاد مركز پژوهشها درزمان صلح بايد ۱۵ ماه و درهنگام جنگ ۲۱ ماه خدمت كنند كه اين ميزان دقيقاً با مدت در نظر گرفته شده براى افراد ديپلم داراى توان فنى حرفه اى برابرى مى كند.مركز پژوهشهاى مجلس شوراى اسلامى همچنين براى خدمت وظيفه مشمولان ليسانس درزمان صلح ۱۴ ماه و در زمان جنگ ۲۰ ماه را پيشنهادكرده است.دارندگان مدارك كارشناسى ارشد و دكترى نيز درگزارش پيشنهادى مركز پژوهشها در زمان صلح بايد به ترتيب ۱۳ و ۱۲ ماه و درهنگام جنگ يا بسيج همگانى به ترتيب ۱۹ و ۱۸ ماه خدمت كنند.
مركز پژوهشها در ادامه از عدم پرداخت حقوق مكفى در طول مدت سربازى و شرايط نامناسب اماكن خدمتى و آسايشگاههاى سربازان و سازوكارهاى نامناسب پيرامون نحوه به كارگيرى سربازان درمحيط هاى خدمتى انتقاد كرده و آورده است : بررسى ها و پژوهشها حاكى از وجود ناهنجاريهاى رفتارى و همچنين آسيب هاى مختلف درميان سربازان وظيفه مشغول به خدمت در يگانهاى خدمتى اعم از نيروهاى انتظامى و نظامى است و پديده هايى نظير فرار ازخدمت، خودزنى، خودكشى،جعل اسنادو سوء استفاده از موقعيت و امثال اينها از شيوع قابل توجهى برخوردار است .اين گزارش مى افزايد: على رغم بهينه سازى نسبى حقوق مشمولان خدمت نظام وظيفه عمومى در سالهاى پس از پيروزى انقلاب اسلامى به ويژه در بخش مربوط به مشمولان بالاى ديپلم، مشمولان وسربازان وظيفه هيچگاه از ميزان حقوق پرداختى رضايت نداشته و آن را «مبلغ ناچيزى براى تأمين هزينه هاى زندگى خويش» تلقى مى كنند.
سردار بهمن كارگر معاون وظيفه عمومى ناجا در خصوص خودكشى سربازان در محل خدمت خود تأكيد مى كند: بر اساس ضوابط مندرج در آيين نامه انضباطى هيچ فردى حق توهين، به سربازان را ندارد و در صورتيكه سربازان از مافوق خود شكايتى داشته باشند با مطرح كردن آن مورد رسيدگى قرار خواهند گرفت.
معاون وظيفه عمومى ناجا تصريح مى كند: محيط سربازى در كشور نسبت به محيط هاى مشابه از لحاظ روحى و روانى و بهداشتى سالمتر است.به گفته سردار كارگر، در صورت اعلام خودكشى هر سربازى، معاونت وظيفه عمومى بلافاصله موضوع را رسيدگى خواهد كرد.
اما دكتر دهستانى روانشناس و عضو هيأت علمى دانشگاه پيام نور در مورد لزوم گذراندن دوره سربازى مى گويد : دوره سربازى همزمان با اواخر دوره نوجوانى، يعنى دوره ابراز هيجانات است كه از اين دوره به عنوان مدخل ورودى به اجتماع ياد مى شود.جوانان قبل از اين سن تحت هيچ آموزش اجتماعى سيستماتيك قرار نگرفته اند و به گذراندن آموزش هايى در اين دوران نياز دارند.چراكه به نظر كارشناسان ،قبل از ازدواج لازم است در دوره اى جوان از خانواده خود دور شود كه در علم روانشناسى به آن دوره برزخ گفته مى شود . در اين دوره جوان با انديشيدن به خود و افزايش توانمندى هاى فردى به تقويت روحى خود مى پردازد و قدرت مسؤوليت پذيرى خود را بالا مى برد، ضمن اينكه جوانان از نقاط مختلف كشور و با قوميتها و عادات مختلف در يكجا به طور گروهى به زندگى مى پردازند و اين در بالا بردن توانايى هاى اجتماعى جوانان و مهارت سازگارى با محيط و اطرافيان مؤثر خواهد بود.مملكت ما با دشمنان زيادى مواجه است كه نياز به سربازانى شجاع داريم تا از سرزمين خود دفاع كنيم.گرچه من معتقدم كاهش مدت خدمت سربازى به دوازده تا چهارده ماه مى تواند به بهبود كيفى اين دوره كمك كند .
مقررات جديد در سال جديد
اما سال ۱۳۸۵ براى مشمولان خدمت سربازى رهاورد هاى ديگرى نيز به همراه داشته است.معاون وظيفه عمومى ناجا با تأكيد بر معرفى جوانان مشمول و غايب به وظيفه عمومى مى گويد: در سال جديد هيچ گونه كاهش و خريد خدمت وجود نخواهد داشت و با غايبين به شدت برخورد خواهد شد.سردار بهمن كارگر مى افزايد: به تمامى مشمولان غايب توصيه مى كنيم كه منتظر بخشش يا خريد خدمت نباشند.زيرا در سال ۸۵ هيچ گونه ارفاقى وجود ندارد و با افرادى هم كه تاكنون خود را به نظام وظيفه معرفى نكرده اند و غايب هستند بشدت برخورد مى شود.
و ى با تأكيد بر ايجاد محدوديت براى افرادى كه به خدمت سربازى نمى روند و به نوعى مشمول محسوب مى شوند ،مى گويد:به كارگيرى غايبان سربازى در شركت هاى خصوصى و دولتى كاملاً غيرقانونى بوده و از اين پس هر گونه نقل و انتقال تلفن همراه و پرداخت وام بايد با ارائه مدارك سربازى صورت بگيرد.در غير اين صورت با اين سيستم ها، برخورد قانونى صورت خواهد گرفت.
معاون وظيفه عمومى نيروى انتظامى افرادى را كه در سال جارى بايد خود را به مراكز وظيفه معرفى كنند، متولدان سال هاى ۶۶ و ۶۷ ذكر كرده و مى گويد: اين افراد در صورتى كه در مقطع دبيرستان محصل روزانه، شبانه يا بزرگسال باشند مى توانند تا ۲۴سالگى از معافيت تحصيلى استفاده كنند در غير اين صورت مشمول محسوب شده و بايد خود را به مراكز وظيفه معرفى كنند.
وى ادامه مى دهد: كسانى كه در مقطع آموزش عالى در دانشگاه ها مشغول تحصيل هستند و طلبه ها تا زمانى كه مشغول تحصيل مى باشند از معافيت تحصيلى برخوردار خواهند بود.
سردار كارگر حداكثر مدت مجاز براى ادامه تحصيل در مقطع كاردانى را سه سال ذكر كرده و مى افزايد: دانشجويانى كه در مقاطع كارشناسى ناپيوسته تحصيل مى كنند سه سال فرصت تحصيل دارند كه اين مدت براى كارشناسى ارشد ناپيوسته سه سال، دكتراى ناپيوسته سه سال، كارشناسى پيوسته شش سال، كارشناسى ارشد پيوسته هشت سال و دكتراى پزشكى پيوسته هشت سال است و بر اساس ابلاغيه هاى ارسال شده، وزارت علوم موظف به رعايت محدوديت هاى زمانى تعيين شده است.
معاون وظيفه عمومى ناجا در خصوص وضعيت جذب سرباز معلم در سال جديد نيز مى گويد: مطابق توافقى كه با وزارت آموزش و پرورش شده است، مقرر شده افرادى كه داوطلب خدمت به عنوان سرباز معلم هستند از نيمه دى ماه به مراكز گزينش آموزش و پرورش در استان ها مراجعه و ثبت نام كنند و آموزش و پرورش هم بايد ليست افراد پذيرش شده را تا پايان خردادماه به مراكز نظام وظيفه اعلام كند.
وى ادامه مى دهد: سهميه جذب سرباز معلم در سال جارى ۷۶۰۰نفر بوده است كه از اين رقم ۴۴۰۰نفر ديپلم، ۱۱۰۰نفر فوق ديپلم، ۲۰۰نفر ليسانس و ۱۰۰نفر فوق ليسانس خواهند بود.
معاون وظيفه عمومى ناجا همچنين با اشاره به خدمت فرزندان تمامى مسؤولان كشور اظهار مى دارد: بعضى فكر مى كنند كه خدمت كردن فقط مخصوص افراد عادى جامعه است و فرزندان مسؤولان از اين امر معاف هستند كه در اين خصوص بايد بگويم كه حتى پسر مقام معظم رهبرى هم به خدمت اعزام شد و در ارديبهشت سال ۸۴ كارت پايان خدمت خود را اخذ كرد.
سربازى ؛ بودن يا نبودن؟!
با تمان اين تفاسير هنوز هستند افرادى كه گذراندن دوران سربازى را مساوى با كلمات يك عبارت آشنا مى دانند:وقت تلف كردن! شايد بسيارى از مشمولان غايب از خدمت و حتى جماعت سربازى رفته نيز جزو اين گروه باشند.با اينحال سردار كارگر معاون وظيفه عمومى ناجا معتقد است:سربازى اصلاً وقت تلف كردن نيست ... بيشتر بچه هايى كه متخصص هستند و به سربازى مى آيند از تخصصشان استفاده مى شود.شما كدام پزشكى را سراغ داريد كه بيايد سربازى و از پزشكى اش استفاده نشود؟راجع به مهندسان هم همينطور است.من پيش از اينكه به وظيفه عمومى بيايم خودم در نيروهاى مسلح مسؤوليت نيروى انسانى داشتم و بطور قطع مى گويم اينطور نيست.يعنى حداقل ۸۰ تا ۸۵درصد از تخصص بچه ها استفاده مى شود.مگر رشته هايى كه انباشتگى در آنها باشد.
سردار كارگر ادامه مى دهد:شما مى گوييد سربازى وقت تلف كردن است ولى من مى خواهم بگويم هيچ جايى مثل سربازى وقت بچه ها را پر نمى كند،چون يك سرى نظامات در آن وجود دارد و افتخار ما اين است كه سربازى جايى است كه در آن طرف مى تواند ساخته بشود.توى همين تهران سابق به كسى كه سربازى نرفته بود زن نمى دادند.مى گفتند اين اصلاً سختى نمى داند چيست.حالا شما اسمش را بگذاريد سختى،به نظر من سختى نيست كه ساخته شدن است.كاش يك ارزيابى روان شناسى يا جامعه شناسى بشود كه ببينيم آنهايى كه سربازى رفته اند در زندگى موفق تر بوده اند يا آنها كه نرفته اند.
سردار موسوى كمالى مدير مشمولان ستاد كل نيروهاى مسلح نيز در اينباره مى گويد:نيروهاى مسلح به منظور كمك به دولت در امر سازندگى هرساله تعداد قابل توجهى از كاركنان خدمت وظيفه را به مراكز دولتى مأمور مى كند.به گفته وى، سالانه بالغ بر ۴۰ هزار نفر به صورت فردى يا گروهى تحت عنوان سرباز معلم، سرباز سازندگى، سرباز پيام آور بهداشت، سرباز بهيار، سرباز هيأت علمى، وسرباز حفاظت فيزيكى و امنيت و يا فردى به مراكز دولتى مأمور مى شوند كه اين موضوع در قانون برنامه چهارم نيز مشابه قوانين قبلى تكرار شده و دولت نيز آيين نامه آن را تمديد كرده است.
دكتر آرش ميراب زاده روانپزشك و استاد دانشگاه نيزمعتقد است:براى اينكه جوانان نسبت به سربازى علاقه بيشترى نشان بدهند،بايد از هركس در زمينه اى كه تحصيل كرده يا تجربه دارد استفاده شود.براى مثال كسى كه نجارى بلد است به همان كار مشغول شود.كسى كه مهندس است در بخش مهندسى نيروهاى نظام خدمت كند .به اين ترتيب هم دولت سود مى برد و هم جوانان در دوره سربازى تجربه مى اندوزند.
با اين حال براى جماعتى كه چند سالى است مشمول غايب از خدمت محسوب مى شوند، همچنان سربازى مثل يك كابوس است.آنها براى پايان دادن به اين كابوس هر راهى را امتحان مى كنند.تنها نتيجه چنين درخواست هايى از سوى اين گروه از جوانان،افزايش تعداد باند هاى جعل معافيت سربازى است.
در اين رابطه باز هم پاى صحبت هاى سردار كارگر مى نشينيم: در سال جارى بيش از ۲۵۰ نفر در زمينه جعل مدارك اوليه كارت پايان خدمت شناسايى و دستگير شده اند؛ اين در حاليست كه اين افراد با توجه به شگردهاى خاص خود كارت پايان خدمت جعلى تهيه نمى كردند، بلكه اقدامات جعلى را در مراحل اوليه ارائه مدارك انجام مى دادند.از ميان دستگيرشدگان، پنج نفر پرسنل معاونت وظيفه عمومى بودند كه بر اين اساس با آنان برخورد جدى به عمل آمد.
به گفته معاون وظيفه عمومى ناجا، در پى دستگيرى اين افراد هم كسانى كه اقدام به جعل مدارك كرده و هم كسانى كه تقاضاى جعل مدارك را داشته اند، به مقامات قضايى معرفى شده اند.اين در حاليست كه در ميان متقاضيان، نام تعدادى فوتباليست و مربى جهت ورود و خروج آسان از كشور نيز مشاهده شده است.
* * *
با تمام اين تفاسير دوران سربازى براى همه آنهايى كه به نحوى با آن كنار آمده اند،پر از خاطره است:خاطره آسايشگاه،تخت هاى فلزى دو طبقه،پتوهاى خاكى رنگ،پامرغى و حركت از نو ها زير آفتاب داغ!دفتر خاطرات آنها پر است از شعرها و يادداشت هايى كه همدوره اى هايشان نوشته اند: «...لباس سربازى فانسقه داره...دل سرباز هميشه غصه داره...» براى آنها حتى اگر ماه ها و سال ها هم از روزگار خدمت گذشته باشد،خاطره ها هيچوقت دور نمى شوند؛خاطره روزها و شب هايى كه روى برجك تنهايى شان دور از چشم پاس بخش ها تكيه مى دادند به تفنگ هايشان و گرم خواب مى شدند.
