بخش كشاورزى مهمترين مصرف كننده آب در كشور است. حساسيت اين بخش در برابر نوسانات اين ماده حياتى بسيار بالا است و در يك مثال عينى و ملموس اگر بارندگى نباشد و منابع آبى ديگر نيز خشك شود هيچ گياهى رشد نخواهد كرد و هر آنچه در بخش و چرخه عادى توليد ظرفيت سازى شده باشد به بار نخواهد نشست. حتى اگر توليد به مرز خودكفايى و مازاد مصرف داخلى رسيده باشد و حتى كار به جايى مى رسد كه كشور صادر كننده مهمى چون استراليا براى اجراى تعهدات خود در بازار و حفظ سهم خود در بازار در دو سال پيش، پس از مواجهه با خشكسالى از خارج گندم نيز وارد مى كند. و لذا در شرايطى كه بحران خشكسالى كشور را تهديد مى كند توجه به بهينه سازى مصرف آب در اين بخش بسيار حائز اهميت است.
حال اين سؤال مطرح است كه مهمترين الگوى مصرف بهينه آب در بخش كشاورزى با توجه به ساختار بخش كشاورزى ايران چه الگويى است و تا چه ميزانى اين الگو عملياتى مى گردد و به علاوه نقش آموزش مصرف كنندگان آب اعم از صنعت و خانوار ها و بهره برداران كشاورزى در شرايط بحرانى كنونى چه اثراتى در مصرف بهينه آب در بخش كشاورزى دارد و چه نكاتى بايد مورد توجه قرار گيرد
يكى از راه ها و بلكه مهمترين راه برون رفت از دور باطل تورم و بيكارى در اقتصاد توسل به طرح هاى احيا و مهار آب است.
اين يك ادعاى حقيقى با مبناى وحيانى و قرآنى است. قرآن كريم در سوره مباركه انبياء آيه شريفه ۳۱ مى فرمايد :
«وجعلنا من الماء كل شىءٍ حى» «ما حيات هر چيزى را از آب قرار داديم». و در سوره مباركه فرقان، حيات را حتى فراتر از حيات مادى معرفى مى كند. زيرا حى از اسماء مباركه الهى است. همينطور مى فرمايد:«الرحمن على العرش استوى» خداوند رحمن بر عرش خود تكيه دارد و در آيه ديگر مى فرمايد«و كان عرشه على الماء ليبلوكم ايكم احسن عملاً» و «ثم استوى على العرش يدبر الامر» (سوره هود آيه ۷)
خداوند حى اى است كه بر عرش خود تكيه داده و اين عرش خداوند نيز بر آب قرار نهاده شده است و در اين مسند به تدبير امور مى پردازد. زيرا حى از اسماء الهى است. با توجه به اين آيات در كنار هم معلوم مى شود كه خروج از ممات به مفهوم كامل كلمه با تمسك به آب (ماء )ميسر مى شود و با اتكاى به آب به تدبير امور معيشت (اقتصاد) پرداخته مى شود. البته معانى اين آيات بسيار بسيار عميق تر از اين برداشت ظاهرى است و لذا نياز به تفسير توسط متخصصين دارد. ولى با اتكا به همين برداشت عينى معلوم مى شود كه زيربناى تدبير معيشت و اقتصاد آب است. لذا شرط استحكام مبانى اقتصاد سرمايه گذارى در منابع آبى و لازمه اش پياده سازى يك الگوى بهينه آب است.
الگوى بهينه آب در كشور ما از ۲ بخش تشكيل مى شود. اول : توليد آب و دوم : مصرف آب و لذا نمى توان تنها به يك بعد آن توجه نمود.
بخش اول الگو : بهينه سازى توليد و مهار آب است:
بهينه ترين الگوى توليد آب در كشور ما براى مقابله با خشكسالى در تاريخ به ثبت رسيده و حتى به ديگر كشور ها نيز صادر شده است. بيش از ۳۵۰۰ سال سابقه تاريخى در اين زمينه در آثار تاريخى ما مانند معبد چغازنبيل و قنات ها به ثبت رسيده است. اين اسناد نشان مى دهند كه ايرانيان در تدبير معيشت سرآمد روزگار بوده اند. با اندكى توجه به ابعاد الگوى پيشينيان مى توان با استفاده از دانش روز اين الگوى موفق را مجدداً پياده و بهنگام كرد.
۱- زمين، كوه ها و دره ها بهترين منبع ذخيره سازى آب اند. لذا همچون گذشتگان و با شيوه هاى علمى جديد ذخيره سازى آب چون طرح هاى آبخيزدارى و آبخوان دارى مى توان بزرگترين ذخاير آبى را در سفره هاى زير زمينى ايجاد كرد و در فصول گرم و خشك به مصرف كشاورزى و ساير مصارف رساند.
اين الگو متضمن كمترين ميزان تبخير است. بنابراين جا دارد مجدداً به تجارب ارزشمند جهاد سازندگى رجوع كرد و با همان شيوه هاى موفق مديريت جهادى نسبت به احياى الگوى آب با استفاده از فنون ودانش جديد اقدام نمود.
۲- ساخت سد ها بايد حتماً با تكميل كانال هاى آبيارى و زهكشى همراه باشد تا اثر طرح هاى مهار آب بتوانند به طور مؤثر تبديل به توليد محصولات كشاورزى شوند.
۳- بايد با آمايش كامل سرزمين نقاط سيلابى شناسايى و با ساخت سدهاى كوچك و طرح هاى آبخيزدارى و آبخوان و با مهار سيلاب ها اين دسته تهديد ها را تبديل به بهترين فرصت اقتصادى نمود. اين آب هاى بنيان كن و مخرب تبديل به ذخاير عظيمى براى توليد محصولات كشاورزى و صنعتى مى شوند. توجه شود كه حتى بامهار و ذخيره سازى آب رگبارهاى مخرب در مناطق خشك جنوب مى توان آب مورد نياز سال را تأمين نمود. استفاده از ذخيره گاه هاى زيرزمينى بهره ورى را افزايش مى دهد زيرا ضريب تبخير به حداقل ممكن و احتمال آلودگى بسيار كاهش مى يابد وبالاخره از نظر هنجارهاى علمى مورد قبول دانش زيست بوم مانع از به هم خوردن سامانه زيست بوم در مناطق پشت آبگيرها(پشت سدها) مى شود.
بخش دوم الگو : بهينه سازى مصرف است از طريق :
۱- انتقال دانش آبيارى جديد توسط ناظرين به مزارع و آموزش كشاورزان
۲- يكپارچه سازى اراضى و پياده كردن طرح هاى آبيارى تحت فشار و قطره اى در مزارع كه مصرف آب را به كمتر از يك سوم خواهد رساند.
۳- آموزش كشاورزان از طريق ناظرين سر مزرعه با علوم جديد آبيارى تحت فشار و قطره اى همراه با يكپارچه سازى اراضى، بهره ورى آب را به حداكثر ممكن خواهد رساند.
بهره مندى اراضى از سفره هاى غنى تحت الارضى منبع تغذيه اى بسيار خوب، كم هزينه و با كمترين ضريب تخريب و آلودگى ممكن خواهد بود كه همراه با آموزش ناظرين مزرعه موجب پياده سازى كامل الگو مى شوند.